Bu yazıda
Fermuar bugün o kadar sıradan ki bir icat olduğunu unutuyoruz. Oysa kullanışlı hale gelmesi yaklaşık 60 yıl, kıyafette yaygınlaşması ise daha da uzun sürdü. Bu yazıda fermuarın genel tarihini, tarihleri kaynaklarla kontrol ederek özetliyoruz.
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1851 | Elias Howe, giysi kapama düzeneği için ABD patenti alır (No. 8.540). |
| 1893 | Whitcomb Judson, ayakkabı için sürgülü kilit patentini alır (No. 504.038). |
| 1913 | Sundback'ın dişli tasarımı satışa çıkar (bazı kaynaklara göre 1914). |
| 1917 | Sundback'ın "Separable Fastener" patenti verilir (No. 1.219.881). |
| 1923 | B.F. Goodrich, "Zipper Boots" botlarını satar; "zipper" adı yayılır. |
| 1926-1927 | Lee'nin fermuarlı kot pantolonu çıkar (kaynaklar yıl konusunda ayrılıyor). |
| 1930'lar | Fermuar çocuk ve erkek giyiminde yaygınlaşmaya başlar. |
| 1934 | Tadao Yoshida, bugünkü YKK'nın temelini Tokyo'da atar. |
| 1936 | "Fermuar ekler" ifadesi Türkçede belgelenir (Nişanyan). |
| 1960 | Talon, naylon spiral modeli Zephyr'i tanıtır. |
İlk fikir: Elias Howe, 1851
Hikâye genellikle dikiş makinesiyle tanınan Elias Howe ile başlatılır. Howe, 25 Kasım 1851'de "Improvement in Fastenings for Garments" adlı ABD patentini aldı. Yani giysiler için bir kapama düzeneği tarif ediyordu. Ama aktarıldığına göre bu buluşu ciddi biçimde piyasaya sürmedi. Bu yüzden Howe'u fermuarın mucidi değil, erken bir öncüsü saymak daha doğrudur.
Ayakkabıdan çıkan fikir: Whitcomb Judson, 1893
Bugünkü kürsör fikrine en çok yaklaşan ilk isim Whitcomb L. Judson'dır. 29 Ağustos 1893 tarihli patentinin adı "Clasp Locker or Unlocker for Shoes" idi. Amaç basitti: Ayakkabıdaki kopçaları tek tek kapatmak yerine, sürgülü bir parçayla hepsini tek harekette kapatmak. Patent metni posta çantası ve kemer gibi başka kullanımlardan da söz ediyor.
Judson'ın ürünü aynı yıl Chicago Dünya Fuarı'nda tanıtıldı, ama ticari olarak fazla başarılı olamadı.
Bugünkü fermuarın temeli: Gideon Sundback
Asıl değişim, İsveç kökenli mühendis Gideon Sundback ile geldi. Sundback, Judson'ın fikri üzerinde çalışan şirkete 1906'da katıldı. Kopça yerine karşılıklı kenetlenen dişleri kullanan yeni tasarımı, kaynakların çoğuna göre 1913'te satışa çıktı. Bazı kaynaklar bu ilk modeli 1914'e tarihler.
"Separable Fastener" adlı patentini ise 20 Mart 1917'de aldı. Başvurusu 1914'te yapılmıştı. Bugün kullandığımız fermuarın temeli genellikle bu tasarım olarak kabul edilir. Bu nedenle "fermuarı kim icat etti?" sorusunun cevabı tek bir isim değil, Judson'dan Sundback'e uzanan bir geliştirme sürecidir.
"Zipper" adı nereden çıktı?
Ürünün adı uzun süre "hookless fastener", yani kancasız bağlantı gibi teknik bir ifadeydi. 1923'te B.F. Goodrich şirketi, kauçuk botlarında bu kapamayı kullandı ve botları "Zipper Boots" adıyla sattı. Adın, fermuarın kapanırken çıkardığı "zip" sesinden geldiği anlatılır. Bu adı tam olarak kimin bulduğu konusunda kaynaklar farklı şeyler söylüyor. Zamanla "zipper" botun değil, fermuarın kendisinin adı oldu.
Giysiye geçiş: 1930'lar ve kot pantolon
Üreticiler düğmeden fermuara geçmekte uzun süre isteksiz davrandı. 1930'larda çocuk giysilerinde, çocukların kendi başına giyinmesini kolaylaştırdığı için öne çıkarıldı. Erkek pantolonunda ise düğme ile fermuar arasındaki rekabette 1937 önemli bir yıl olarak anılır. Bu rekabet "fly savaşı" diye bilinir ve fermuar öne geçti. Esquire dergisi de onu erkek terziliğinde yeni bir fikir olarak tanıttı. Aynı yıl Hookless Fastener şirketi de adını Talon olarak değiştirdi.
Kot pantolonda ilk örnek olarak genellikle Lee'nin fermuarlı modeli gösterilir. Kaynaklar bunu 1926 ya da 1927'ye tarihliyor. Levi's ise 1950'lerin ortasında, 501 modelini ABD'nin doğusunda tanıtırken düğmeli modelin yanına fermuarlı 501Z'yi ekledi. Levi's'ın kendi anlatımına göre amaç, düğmeli pantolona alışık olmayan alıcılara kolaylık sağlamaktı. Kot pantolon fermuarı rehberimizde bugünkü seçenekleri bulabilirsiniz.
Japonya'dan dünyaya: Tadao Yoshida ve YKK
YKK'nın resmî tarihine göre Tadao Yoshida, şirketin temelini Ocak 1934'te Tokyo'da San-es Shokai adıyla attı. Şirket sonraki yıllarda birkaç kez ad değiştirdi, 1994'te YKK adını aldı. Üretimini 1950'de ABD'den getirilen bir makineyle otomatikleştirdiği aktarılır. Bugün dünyanın en büyük fermuar üreticilerinden biri olarak bilinir.
Metalden sonra: Naylon ve plastik
Fermuarın dişleri uzun süre metaldi. Naylon spiralin ilk ortaya çıkışı için bazı kaynaklar 1940'ı veriyor, ancak yaygınlaşması 1960'ları buldu. Talon'un naylon spiral modeli Zephyr 1960'ta çıktı. Sonraki dönemde polyester de spiral fermuarda yaygınlaştı. Kalıp plastik dişli fermuarlar için ise güvenilir bir "ilk tarih" bulamadık, o yüzden burada kesin yıl vermiyoruz. Bugünkü farklar için naylon spiral fermuar rehberine bakabilirsiniz.
"Fermuar" kelimesi nereden geliyor?
Kelime Türkçeye Fransızcadan geçmiştir. TDK sözlüğü kaynağı Fransızca fermoir olarak gösterir. Nişanyan Sözlük daha ayrıntılı bir yol çizer: Fransızca fermoir éclair, yani kabaca "yıldırım kapatıcı". Fermoir "kapatıcı, kilit" demektir ve Latince firmare fiiline dayanır. Nişanyan'daki en eski Türkçe örnek 1936 tarihli bir gazete ilanındaki "fermuar eklerli" ifadesidir. Türkçede 1940'lara kadar bu uzun biçim "fermuar ekler" kullanılmış, sonra kısalıp "fermuar" kalmıştır. Fransızcada ise bugün daha çok fermeture éclair denir.
Sık sorulan sorular
Fermuarı kim icat etti?
Tek bir mucidi yok. Elias Howe 1851'de benzer bir fikrin patentini aldı, Whitcomb Judson 1893'te ilk sürgülü kilidi geliştirdi. Bugünkü dişli tasarım ise Gideon Sundback'a aittir.
Modern fermuar ne zaman ortaya çıktı?
Sundback'ın dişli tasarımı kaynakların çoğuna göre 1913'te satışa çıktı. "Separable Fastener" patenti ise 20 Mart 1917'de verildi.
Fermuar kelimesi nereden geliyor?
TDK ve Nişanyan Sözlük kelimeyi Fransızcaya bağlar. Kaynak, "kapatıcı, kilit" anlamındaki fermoir sözcüğüdür. Nişanyan'daki en eski Türkçe örnek 1936 tarihlidir.
"Zipper" adı nereden geliyor?
1923'te B.F. Goodrich'in "Zipper Boots" adıyla sattığı botlardan yayıldı. Adın, fermuarın çıkardığı "zip" sesinden geldiği anlatılır.
Kot pantolonda fermuar ne zaman kullanılmaya başlandı?
İlk örnek olarak genellikle Lee'nin 1926 ya da 1927 tarihli modeli gösterilir. Levi's ise fermuarlı 501Z modelini 1950'lerin ortasında çıkardı.
